Zaman Gazetesi

30 Temmuz 2013

HERKUL MILLAS

Jenny White yeni çıkan kitabında (Muslim Nationalism and the New Turks) konuştuğu insanların, kimliklerinden söz ettiklerinde akıllarında şöyle kategoriler olduğunu yazıyor: dil, din, Türk veya Osmanlı mirası, kadın ve erkek olmak, ideoloji, yerellik, millilik, etnik özellik, azınlık olmak, kan bağı veya soy, müzik veya yemek kültürü, gelenekler ve yaşam biçimleri, aile içindeki durum (örneğin anne olmak), vb. Bunlar karmaşık ve farklı “düzeylerde de” (levels) olabilirmiş.

Gerçekten de bunlara benzer “nedenlerle” insanlar kendilerini belirlerler, kimlere yakın veya uzak olduklarını söylerler.  White konuştuğu kimselerin, bazı farklılıklar olsa da genel olarak kimi zaman Türklüğü kimi zaman da İslam'ı  “ilk” kimlikleri olarak dile getirdiklerini anlatıyor.   

“Türk mü yoksa Müslüman mısın?” gibi bir soru “tek” seçimi kaçınılmaz kılıyor. “Kendini anlat” biçiminde dolaylı bir soru da “temel kimliğimizi” sorduğunu sezdiriyor; cevap da ona göre oluyor. Bence kimliklere böyle yaklaşmak sorun yaratır. Çünkü kanıtlanmamış bir durum geçerli sayılarak yola çıkılıyor: a) insanların çeşitli kimlikleri olduğu (ki ben de buna aynen katılıyorum) ve b) bu kimliklerin bir hiyerarşi içinde oldukları baştan kabul ediliyor (ki ben bu hiyerarşiyi göremiyorum). “Birinci veya temel kimliğin nedir?” sorusunu sormadan önce böyle bir hiyerarşinin varlığı sorgulanmalı. “Birinci” olan bir kimlik gerçekten olabilir mi? Kimliklerin birinci, ikinci, üçüncü diye sıraya konabileceği ne malum? Bu sorunun cevabı çok önemli, çünkü kimlikler sıraya konulamıyorsa kimlik tartışmaları da anlamlarını kaybedecektir; bir kavganın boşuna yapıldığı ortaya çıkacaktır.  

Bence kimlikler (yani insanın din, dil, etnisite, meslek, bir sporun takımı, vb.  “gruplarıyla” bir aidiyet içinde olması) bir önem sırasına değil, konjonktüre bağlı. Hangi kimliğin belli bir saatte, günde, yılda veya on yılda öne çıkacağını şartlar belirler. Ülkeye düşman saldırdığında “milliliğin” başa geçmesi çok doğal. Ama milli bir sorun yaşanmıyorsa ve takımımız dünya şampiyonu olmak için sahaya çıkıyorsa spor kimliğimiz bir süre benliğimize egemen olur. Farklı spor takımları yüzünden birbirini hasım algılayan Müslümanlar kavga edebilir, ama dinleri hakarete uğrayınca bir araya gelirler, İslam adına. Sonra yeniden futbol kavgası başlayabilir. Çocuğu hastalanınca insanın “baba” kimliği benliğine egemen olur,  sporu da, hasmı da, “ötekini” de unutur hastalık geçene kadar. Patronu tarafından işten atılanın “sınıf” bilinci kabarabilir; ama böyle bir sıkıntıyı hiç yaşamamış birinin sınıf bilinci hiç olmayabilir. Kadın dışlanınca feminist olabilir. Kısacası konjonktürel çevreye göre tetiklenen bir kimlik, bir süre için başa geçebilir, bizi coşturur, üzer, utandırır veya gurur verebilir. Sonra başka şartlarda başka bir kimlik “üste” çıkabilir. Bir kimlik özellikle tehlike veya tahrikle karşılaşınca “temel” olur.    

Kimlikler alanında anlaşmazlıklar yaşanıyorsa bunun temel nedeni kimliklerin bir hiyerarşi oluşturduklarına inanmamızdır. Buna inanılınca birileri de insanlardan ille de “doğru”, “yararlı” veya “temel” olanı  benimsemelerini isteyecektir.  Bunu “iyi niyetle” yaparlar. Amaç herkesi ortak  ve birleştirici “bir” kimlik etrafında toplamaktır.  Birinci/temel insanları birleştirecektir. Buna inanılır.  Oysa kimlikler hem birleştirici  hem ayrımcıdır. Tarihte hep öyle olmuştur. Her kimlik (yani her kimlik sahibi grup) bir farklılığı ilan eder; “biz-onlar” olayını yeniden yaratır. Kimlikler ancak o kimlik sahiplerini bir arada tutar; hoş, onu da bir dereceye kadar başarır. Her ülkede kaç tane kimlik düşünebilirsek o sayıda farklı grup vardır diyebiliriz.   

Bu tek birleştirici kimlik saplantısı ulus-devletlerin “tek tip” insan yaratma projeleriyle ivme kazandı. Tek kimlik gerçekçi bir beklenti değildir; bu projeler şimdiye kadar başarısız olmuş toplum mühendislikleridir. Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük, daha sonra tarih tezleri ve etnik/dini sentezler birleştirici değil dağıtıcı olmuşlardır. Her önerilen yeni kimlik yeni dışlamalara ve gerilimlere neden olmuştur. Bundan sonra da “herkes için” düşünülen kimlikler birilerini yabancılaştıracak  ve ötekileştirecektir.

Bu alanda çözüm önermeden önce sorunun ne olduğu doğru tespit edilmeli. Sorun insanların ortak bir kimlik taşımadıkları değildir. Böyle bir “ortak” kimlik ütopik –ve milliyetçi– bir hayaldir.  İnsanların konjonktüre göre durmadan değişen pek çok kimlikleri hep olacaktır. Bu alanda “mühendisliğe” soyunmamak akıllı bir karardır. Birleştirici olmak ve toplumsal huzuru gözetmek tabii ki gereklidir. Ancak bu, kimlikler üzerinden sağlanmayacaktır. Toplumsal uyum, barışçı ortam oluşunca sağlanır. Böyle bir ortamın şartları da az çok bellidir: Toplumsal güven, eşitlik, yani ayrımcılığın olmaması, hukuk devletinin oluşması gibi durumlardır bunlar. Hep söylenen ama pek gerçekleşmeyen ilkeler yani. Huzur ancak böyle bir toplumda olur. Keşke “birlik”, bir kimliği kabul ettirerek sağlanabilseydi; sorunu çoktan halletmiş olurduk!     

Bırakalım herkes kimliği ile kendisini avutsun, onun içinde dünyasını hayal etsin, derdini yakınlarıyla paylaşsın. Kimlik ve özellikle topluma yönelik “dış kimliğimiz” çok özel bir alandır. Herkes kendini istediği gibi gösterebilmeli. Bu, bir temel insan hakkıdır. Devlet bu alana el atmamalı; bir “devlet kimliği” dayatmamalı. Kimlik önerilmemeli. Devlet görevini yaparsa kimlikler sorun olmaz.