HERKÜL MİLLAS
17.03.2015 Salı
ZAMAN GAZETESİ

Deli saçması, absürt bir durumun mantıklı bir açıklaması olabilir. Anlaşılmaz davranışları anlamaya çalışmak yorucu bir iş ama heyecanlı bir uğraş aynı zamanda.

İnsanların tutarsızlığına, çelişkilerine, mantık dışı seçimlerine anlam vermek de böyle bir iş. Bir insan yalan olduğu belli olan bir habere neden inanır? Hele yüz binlerce insan bu yalana nasıl sahip çıkar? Kitleler bir meczubun peşinden nasıl olur da gider? İşte bu soruların cevabını bulursak eğer, insan denen canlının en gizli yanını da anlamış oluruz.

Aklımda komik mi, trajik mi olduğunu tam bilemediğim bir örnek var. Onu anlatacağım. Selanik’te yaşayan 1956 doğumlu D. Liakopoulos 1990’larda kurduğu bir yayınevi aracılığı ile konuları çok çarpıcı olan kitaplar pazarlamakta. Bu kitapların bir kısmını kendisi yazmıştır. Satışların büyük kesimi televizyon aracılığı ile yaptığı tanıtma programlarında gerçekleşiyor. Kendisini fizikçi olarak tanıtan bu yazar hemen hemen her gün saatler süren yayınlarda buluşlarını ve görüşlerini anlatmakta. Yıllardır bu işi yapabildiğine göre bu kitap satışlarının hatırı sayılır olduğunu kabul edebiliriz. Aslında ülkesinde çok tanınmış bir kimsedir bu yayıncı. (İngilizce bir metin için: http://www.abovetopsecret.com/forum/thread273079/pg1)

Birkaç yıl önce bir süre Liakopoulos’u büyük ilgiyle izledim. İnsanın hayal gücünün nerelere varabileceğini görmek şaşırtıcı ve öğreticiydi. Ama daha çok ilgimi çeken, nasıl oluyor da etrafına böylesine taraftar toplayabildiğiydi. Heyecanla konuşan, inandırıcı bir ifade yeteneği olan bu insan neler demedi ki. Her tezinin bilimsel olduğunu, kanıtlara dayandığını resimler ve başka insanların beyanlarıyla “kanıtlamıştır”. Başlıklardan oluşan birkaç örnekle yetineceğim; emin olun abartmıyorum:

Yunanlılar aslında öteki insanlar gibi değilmiş; bir uçan daire ile Sirius gezegeninden gelmişler. Bu aracın fotoğrafını da göstermiştir; üzerinde Yunanca ‘demokrasi’ yazıyordu. Yunanlıların orijinal halleri farklıymış; üç metre boyundaymışlar. Eski iskeletleri bulunmuş ama bir komplo sonucu bu gerçekler büyük güçlerce gizlenmekteymişler. NASA’nın (yayınlamadığı) fotoğraflarında Yunanlıların bir gezegende (adı aklımda kalmamış) mahalleler ve kentler kurduklarını öğreniyoruz. Yunanlılar her yanda yaşamış ve şu anda da yaşamaktaymışlar. Örneğin, Çin’in altında şu an Yunan kentleri varmış.

Popülizm ve gerçekler

Başka bir temel tezine göre eski dönemlerde El (yani Ellin/Hellen/Yunan) ile Nefelim denen iki soy savaşmış, pis soy olarak nitelenen ikinciler yenilmiş. Şimdi bunlar insan görünümü ile aramızda gizliden dolaşmakta ve öç almak için fırsat aramaktaymışlar. Bu teorilerin siyasî boyutları da var. Rus teknolojisi öylesine üstün ve ileriymiş ki Putin liderliğindeki güçler NATO güçlerini yenecekmiş. İstanbulluları ilgilendirecek bir haber de var. Rusların bir karargâhı şu an İstanbul’un on kilometre altında bulunmaktaymış. Ruslar Hıristiyanlığı da yayacak ve Yunanlılar da dünya barışını sağlayacakmış. Başka çok ilginç tezler de var ama sanırım işin vardığı boyut bu kadarla da anlaşılmaktadır.

Bütün bunlar ve buna benzer tezler onlarca kitap, resim ve “belge” ile savunulmaktadır. Bir gün, hiç unutamıyorum, genç ve başarılı bir işadamı ile konuşurken, gülelim diye bu tezlerden söz edince, gayet ciddi bir ifadeyle, “Eskiden dünya yuvarlaktır derken, kimse inanmazdı ama zamanla bu tezin doğru olduğu ortaya çıktı; onun için her söyleneni elinizin tersiyle itip reddetmek doğru değil.” dedi. Eşim ayağıma usulca bastı, “konuşma” anlamında. Gerçekten de böylesine inançlı yandaşları caydırmak imkânsızdır.

Ama neden? Bu sorunun cevabını bildiğimi iddia etmiyorum. Ama aklıma bir iki açıklama geliyor. Liakopoulos’un dedikleri saçma ama aynı zamanda hoşa giden ve umut bahşeden şeyler. Diyor ki: “Siz üstün bir milletsiniz, ötekiler gibi değilsiniz, siz ileride ödüllendirileceksiniz, güzel günler yaşayacaksınız.” Umutsuz kitleler de pohpohlanıp bu “vizyona” inanıyor, üstün, mutlu hissediyor, kendisiyle kıvanç duyuyor. Bu söyleme popülizm de diyenler var. Dikkat edilirse bu tezle insanlara bir düşman da gösteriliyor; aramızda dolaşanlar var deniliyor. Ötekileştirme ile “biz” grubu birbirine kenetleniyor. İnsanların siyasî beklentilerine de cevap veriyor: Büyük bir güç bize yardım edecek. Ve bütün bunlar insanların dinî inançlarına göndermelerle destekleniyor: dinimiz dünyada öncü olacak – yani siz öncü olacaksınız – deniliyor. Herhalde bu tür sözler insanların kulağına çok hoş geliyor.Başka bir açıklama insan beyni ve ruh haliyle ilgili. ABD’de ve Hollanda’da yeni yapılan dört araştırma aşırı sağ ve aşırı sol siyasî gruplara yakın olan kimselerin komplo teorilerine inanmaya eğilimli olduklarını gösterdi. Bu insanlar aynı zamanda toplumsal sorunların çözümünün basit ve sıradan yollardan çözülebileceğine de inanıyor. Bu kimselere “Öyleyse neden önerileriniz kabul edilmiyor ve neden uygulanmıyor?” biçiminde sorular sorulduğunda, uluslararası komplolar neden olarak gösteriliyormuş. (http://spp.sagepub.com/content/early/2015/01/12/1948550614567356.abstract)

Saçmalıkları anlama çabası

Bütün bunlara dayanarak saçmalıklara bir anlam getirebilir miyiz? Belki şu denilebilir. Kabulü zor bir sonuç, insanların bütünüyle mantıklı varlıklar olmadıklarıdır. İnsanlar yalan da olsa, bir umudu ve bir kıvanç kaynağını arıyor denebilir. Milli kıvanç en kolay aşılanan merhemlerden biri. Kimileri ise bir öteki ile (bir düşmanla) uğraşmadan edemiyor herhalde. Belki paranoyanın doğurduğu bir ihtiyaçtır bu. Siyasî olarak aşırı uçlarda olan insanların kumpas ve komplo teorilerine yatkın olmaları da bununla ilgili olabilir. Ben insanın eğitim ve zekâsının da olumlu veya olumsuz bir etkide bulunduğundan da şüpheleniyorum.

Yani saçmalık dediğimiz ve anlamsız gibi görünen durumların bir açıklaması var olabilir. İnsanları iyi ve kötü veya doğru ve yanlış yolda olanlar diye ikiye ayırmak yerine (biz ve onlar!) onları anlamak mümkündür. Belki o zaman durumu değiştirmek de olası olabilir. Ama benim asıl üzerinde durmak istediğim kendi halimdir. Bazen bir tımarhanede yaşıyor gibi hissediyorum; eğer yaşadıklarıma bir anlam verebilirsem çok daha iyi hissedeceğim!