| Kasvetli köyde bir ‘hedonist’ | ||||
|
|
Herkül Millas’ın İstanbul Yunanistan ve İsveç Başkonsolosları tarafından 1 Aralık 2006 tarihinde tertiplenen «Kavafis Şehir’de» adlı etkinlikte yaptığı konuşmadır (Şişmanoğlu Konağı, Beyoğlu).
Kasvetli köyde bir ‘hedonist’
Konstandinos Kavafis yaşamı boyunca yayınlamış olduğu 154 şiirinde 40 kez, ‘hedoni’ (Yunanca ηδονή) kelimesini ve türevlerini kullandı.[1] Ancak bu kelime batı dillerinde ve Türkçe’de genellikle ‘hedonizm/hedonist’ (ve arada ‘hedonic’) biçiminde görülür. Bu yazıda, anlam kaymasının varlığına karşın, ozanın şiirlerine bu ‘hedoni’ köküne sadık kalarak ve ‘hedonizm/hedonist’ kullanımını koruyarak yaklaşılacak. Kavafis özellikle 1911-1929 yıllarının şiirlerine bakarsak, 114 şiirde 39 kez, yani her üç şiirde bir, ‘hedonizm’den söz ettiğini görürüz. Bu çarpıcı bir sıklıktır. Türkçe’ye ve İngilizce’ye yapılan çevirilerde bu ‘hedonizm’ - ve türevleri - büyük bir çeşitlilik sergiler. Türkçe’de şu karşılıkları buldum: (hedonizm için) haz, tensel haz, ten, tensel eğlence, tensel zevk, şehvet, (hedonist için) baş döndürücü, işlek, istekli, tatlı, ateşli. İngilizce’de ise pleasures, sensual pleasures, audacious gibi karşılıklar bulunabilir. Türk Dil Kurumu’nun Türkçe Sözlüğü ‘hedonist/hedonizm’ için ‘hazcı, hazcılık’ demektedir. ‘Hazcılık’ ise ‘Zevki, insan hayatının tek değer ve amacı sayan, haz veren her şeyin iyi olduğunu kabul eden öğreti, hedonizm. Hazza, fiziksel zevke hastalık derecesinde düşkünlük’ diye açıklanıyor. Oysa Kavafis’in şiirinde ‘hedoniye/hedonizme’ şehevi zevklerin çok ötesinde felsefi ve etik (ahlaksal) bir anlam vermektedir. Aristippos’un (I.Ö. 435-356?) ve Epikuros’un (İ.Ö. 342-270) geliştirdikleri bu terim, bu iki düşünürde farklı anlamlar taşırlar. Aristippos’a göre amaç, hedonizmi - yani mutluluğu, hazzı - anında yakalamak, yada her anı her yanıyla tadıp yaşamak ve bundan dolayı da hiç bir zaman geçmiş için pişmanlık ve gelecek için korku ve endişe duymamaktadır. Epikuros da korku ve pişmanlığa karşı çıkmakla birlikte, onca temel arayış anlık mutluluk değil, uzun süreli mutluluktur. Belki bu farklı mutluluk anlayışından yola çıktıklarından Aristippos, zevki, hazzı ve dolayısıyla mutluluğu ‘heyecan’da görürken, Epikuros ‘sakinlikte, dinginlikte’ görmektedir. Şimdi Kavafis’in hedoniyi/hedonizmi nasıl algıladığına bakalım.
Kavafis 1911 yılına kadar yayınladığı 24 şiirde hedonizmden tek bir şiirinde, ‘hedonizmin gecesinden’ ve ‘ışıklı sabahından’ söz eder (‘İstekler’/1904). 1911-1929 yılları içinde 39 kez hedonizmi yüceltecektir, ve artık ozan her hedonist gecenin bir tür üstün, ışıklı sabaha çıktığını sık sık vurgulayacaktır. Kimi zaman krallar ‘hedonizm’leriyle övünecekler (‘Ptolemeos’ların Ünü’/1911), başka bir fırsatta ise ozan, kahramanına sedefler ve mercanlardan başka, hedonist güzel kokular da edinmesini dileyecektir, iki kez, en tanınmış şiirlerinden birinde (‘İtaki’/1911). Başka bir şiirde sanki Aristippos konuşmaktadır (‘Tehlikeli Şeyler’/1911): Teori ve incelemeyle güçlenerek ödlek gibi korkmayacağım tutkularımdan hedonizme vereceğim bedenimi... gözü pek erotik isteklere... kritik anlarda gene bulacağım ruhumu, önceden olduğu gibi, bir zahit gibi. Bu şiirde bedenin hedonizme adanması ve erotik istekler, doğrudan felsefi bir içerik kazanmaktadır; ‘teori ve incelemeyle’ ilişkilidir erotik istekler. Aristippos gibi Kavafis de korkuyu yadsıdığını söylemektedir. Hedonist yaşam onu kötü bir sonuca sürüklememektedir. Kazandığı güç ile gerektiğinde, zahid gibi, riyazet ile (nefsin isteklerini kırarak) ‘ruhunu bulacaktır’. Doğal olarak ‘asketik’ yaşam, yani nefsi reddederek yaşamak bu şiirde ilginç bir Eski Yunan/Hıristiyanlık sentezi gibi çıkmaktadır önümüze. Ozan ‘hedonizm ruhunu yok edecektir’ diyen birine karşı çıkıp yanıt verir gibidir. 1912 yılında iki şiiriyle sağlığı, gücü, erkekliği ve yürekliliği doğrudan hedonizmle iç içe göstermektedir (‘Çok Nadir’/1912) ve (‘Gittim’/1912): Gençler dizelerini okur... Sağlıklı hedonist beyinleri... ...duygulanır.// Güçlü şarapları içtim, hedonizmin yüreklileri gibi... Korkuya karşı çıkmak istercesine gene korkuya karşı haykırmaktadır iki yıl sonra yazacağı ‘Avize’ adlı şiirinde: ‘Bu sıcaklığın hedonizmi için yaratılmamıştır/yüreksiz bedenler.’
Kavafis 1915 ile 1918 yılları içinde 39 şiir yayınlayacaktır. Bu yıllar ozanın en verimli yıllarıdır. Herhalde bu sürede kendisine de güveni aynı oranda artmıştı. İki şiiriyle hedonizmin felsefi, etik, yapıcı yanını değil, ilk kez erotik yanını göstermektedir (‘Bir Gece’/1915) ve (‘Sabah Denizi’/1915). ...................o yoksul yatakta aşkın bedeniyle idim, sarhoşluğun hedonist dudaklarıyla// .............Burada durayım..... görmüyorum anılarımı, düşlerimi.............. hedonizmin simgelerini. Başka bir şiirinde Kavafis’in ‘hedonizm’e yeniden üstün bir özellik verdiğini görüyoruz. Hedonizm İonya ve Yunan ile özdeş kılınmaktadır(‘Orofernis’/1915): ...korkusuz ve tam Yunanca // tanıdı hedonizmi// güzel İyonya gecelerinde.... Eski Yunanla – yada en azından eski yıllar ve kültürlerle - ilişkili hedonizmi ‘Endimion’un Heykeli Önünde’ (1916) adlı şiirde de görüyoruz: ‘....eski yılların hedonizmini uyandırdılar’. ‘Öyle Çok Baktım Ki’ adlı şiirinde (1917) gene Yunan’la ilgili hedonizm var: ‘....Kırmızı dudaklar, hedonist üyeler/Yunan yontularından alınmış saçlar...’ Kavafis’in hedonizme nasıl cinsel hazzın çok üstünde bir anlam verdiğini, fizikötesi bir eylem ve kavram olarak gördüğünü en belirgin bir biçimde ortaya koyan şiirlerinden biri ‘Yahudilerin (1.S.50)’ adlı şiiridir. 1919 yılında yazdığı bu şiirinde hedonizmi, Sanat’la özdeş kılarak, büyük harfle yazmaktadır. Ozan arada hedonizmi salt cinsel haz, yada bedenini sarsan bir fırtına gibi de gösterecektir; ama her zaman, ‘pişmanlık duymadan’, ‘korkmadan’, inançlı bir Aristippos yanlısı gibi. Hedonizm, bu yedi şiirde, üstün ve güzeldir, yüreklidir, sevincin, güzel anıların ve sanatın kaynağıdır (sırasıyla: (‘İkindi Vakti’/1917), (‘Hedonizm’/1917), (‘İasis’in Mezarı’/1917)’, (‘Anlam’/1918), (‘Neron’a Verilen Süre’/1918), (‘Dokuzda’/1918), (‘Evin Önünde’1918). .... nasıl güçlüydü kokular nasıl güzel yataklara yatmıştık nasıl bir hedonizme vermiştik bedenlerimizi. Hedonizm günlerinin anısı geldi gene...// Sevinçtir ve yaşamın ıtırı, istediğim gibi tutabildiğim hedonizmin saatleri ve anısı...// ... bilirsin yaşamın dürtüsünü ateşini, üstün hedonizmini.// Gençliğimin yılları, hedonist yaşamın şimdi anlıyorum anlamlarını... sanatının yöresi çizilirdi...// Ah! Özellikle çıplak bedenlerin hedonizmi...// .... anımsadım kapalı odaları, ve geçmişteki hedonizmi -yürekli hedonizmi// ... Aşk (Eros) orada bedenimi almıştı o üstün güzel gücüyle... (duydum yeniden) hedonist heyecanı//
Kavafis 1919 yılında 56 yaşındaydı. Bu yıllardan başlayarak şiirlerinde hedonizm konusunda farklı bir yaklaşım ve anlayış sezebiliyoruz. Hedonizmin felsefi, sevinçli yanı daha az belirtilmekte ve toplumun hedonizme olan tepkileriyle suçlamaları ortaya çıkmaya başlamaktadır. Artık hedonizmin her iki yanı da vurgulanacaktır: bir yanda üstün, hayat veren yanı ve öte yanda toplumun ‘yanlış’ yaklaşımı yüzünden sıkıcı, yıpratıcı yanı. Daha 1916 yılında ‘yasadışı hedonizm’den söz etmeye başlar ozan. ‘Sokakta’ adlı şiirinde ikişer kez ‘yasa’ ve ‘hedonizm’ sözü geçer. Bu yasa doğa yasası değildir; toplumun yasasıdır. Üç yıl sonra ‘İmenos’ şiirinde ‘hedonizmin hastalıkla ve yıpranma ile kazanıldığını’ okuyoruz. Ama kazanç da o denli büyüktür. ‘Bedenin duyacağı erotik gerilimi sağlık tadamaz ’ denecektir. Erotizmin bedelini hesaplar gibidir Sirakuze’li İmenos, ozanın adına. ‘Başlangıçları’ şiirinde (1921) ‘yasadışı hedonizmin oluşmasından sonra’ sokağa çıkan gençler tedirgindir; birileri biraz önce başlarından geçenleri anlar diye çekinmektedirler. Oysa ‘gelecekte yazılacak olan güçlü dizelerin başlangıçları’ bu toplumca onaylanmayan aşktadır. Yani hedonizm hem bedenin tattığı şehvettir hem de aynı anda ozanı yücelten, şiirini yazdıran fizikötesi güçtür. ‘Eski Bir Kitapta’ (1922) şöyle der: ... izin verilenler için değildi bu genç... anormal çekiciliğin güzelliğini taşıyan, onun ideal dudakları hedonizmi taşırlar sevgili bedene.... dudaklarına utanmaz der oysa geçerli ahlak. Toplumla kurduğu diyalog belli olmaktadır. Sizin ‘utanmaz’ dediğinize benim yanıtım şudur der gibidir Kavafis: ‘Ben izninizi istemiyorum, şu an geçerli olan ahlakınıza uymuyorum’. ‘Umutsuz’ adlı şiirinde (1923) hedonizmin çekiciliğinden ve sıkıntılarından kaçmaya çalışan bir genci tanıyoruz. Ozan sonunda kaybeder dostunu, çünkü o genç kendini lekelenmiş, kötülenmiş, hastalıklı hedonizme kaptırmış olarak görmüş. Ve ‘kurtulmak’ istemiştir arkadaşı. Toplum baskısı mutsuzluğu doğurmuştu. ‘1901 Günleri’, ‘Söz Sanatının Bir Genci - 24 Yaşında’, ‘Yaşıtı Amatör Dostu Tarafından Yapılmış Yirmi Üç Yaşındaki Gencin Resmi’ ve ‘Miris; M.S. 340 İskenderiye’si’ adlı şiirlerde de (1925-1929 yıllarında yayınlanmışlardır) ozan ‘hedonizm’i aşkla, erotizmle, eğlence ile ilişkili sunmaktadır. Ama hedonizmin üstünlüğü, toplumu, inançlarını ve yasalarını aşarak ulaştığı yüksek sanatsal boyutları hiç eksilmemiştir ozanın dizelerinde. İşte üç şiiri (‘Geçiş’/1917), (‘İulianos ve Antiohyalılar’/1926) ve (‘1896 Yılları’/1927): ... sanatımız için doğrudur kanı yeni ve sıcaktır, hedonizmi tadar (tadını çıkarır) ... ve geçer Şiirin Yüksek Dünyası’ndan// ... Belki biraz yada çok ahlaksızdılar ama hoşnuttular... yaşamlarının hedonist, mutlak güzel olduğuna// Rezil oldu bütünüyle... Yasak aşkın dönüşüyle... aşkın çocuğu... namusundan, isminden (ayrı)... temiz bedenin temiz hedonizmini de verdi. Peki ya namus diye soracaksınız? Güya ahlaklı toplum aptalca değer biçiyordu.// Görüldüğü gibi hedonizm Kavafis’te yalnız şehvet, yada haz anlamı taşımamaktadır. Kimi zaman Yunanlılık’ın tamamlayıcı bir öğesi, kimi zaman ise büyük harflerle yazılan Sanat’ın temeli olmaktadır hedonizm. Bu dürtü fizikötesi bir güç gibi, yaşamı -ve özellikle kendi şiirsel, ozan yaşamını- biçimlendiren bir anlam kazanmaktadır. Bu yanıyla hedonizm felsefeye, etiğe (ahlaka) ve fizik üstüne ulaşan biyolojik bir kavram olmaktadır. Bu anlamıyla hedonizm yüksek bir idealdir. Yücedir, dürüsttür, güzeldir, hatta en güzeldir. Yaşam kadar değerlidir; yaşamı anlamlı kılandır. Hatta yaşamın kendisidir, temel anlamıdır. Doğal olarak hedonizmin başka bir anlamı da var Kavafis’te. Şehvettir, tenin duyduğu hazdır, kanın ve etin korkunç susuzluğudur; aşktır yani. Doymaz bir açlığın anlık tatminidir. Ve bütün bunlarla ilgili korkular, kuşkular, kıskançlıklar, acılar, beklentinin heyecanı, sevgiliyle bulunmanın korkulu ve gergin mutluluğudur aynı zamanda. Bu hedonizme varmanın yolu üstünde çıkan engelleri de görüyoruz: toplumun yıkıcı yorumlarını, çöküşü, ne denli yadsınsa da hep sezdiğimiz pişmanlığı, geceler boyu süren tedirginliğin uykusuzluğunu. Ve gizliliği; insanın kendi kişiliğine olan güveni ve onuru yıkan gizliliği. Bu ikinci anlamıyla hedonizm insanın en düşük durumudur. Utancın, küçümsenmenin yaşamıdır. İnsanın hep kaçmaya çalıştığı ama parmaklıklarını aşamadığı yaşam boyu bir hapishanedir; kendisinin istemeden kurmuş olduğu. Kavafis’in büyük hayranı Seferis, ‘hedonist Elpinor’u anlattığı ‘Ardıç Kuşu’ şiirinde ‘Melekçe ve kara ışık’tan söz eder. En yüce ile en düşük... Hedonizm de böyle bir kimlik edinir Kavafis’in şiirlerinde. Hedonizm hem en yücedir, mutluğun doruğudur, hem de acının en derini, insanın en düşük, en acınacak durumudur. Sonsuzun iki aşırı ucunu kapsayan bu karşıtlığı bir sözcüğü ustaca kullanarak verir. Bir Yunanca sözlükten hedonizmin (ve türevlerinin) anlamlarını okuyalım (1) haz, hoşlanma, 2) memnunluk, 3) şehvet, 4) Aristippos taraftarı, 5) (yararcı) bir felsefe. Ozan bu anlamlardan ayrı, gördüğümüz gibi hedonizme bir ‘Yunanlılık’ anlamı da vermiştir. Kavafis ‘melekçe ve kara’yı bir bütün olarak görmüştür. Bunu inanarak ve bilincinde olarak yapıp yapmadığı tartışılabilecek bir konudur; ama Hedonizm’in iki yanını bir bütün olarak ve tek bir kelimeyi kullanarak gösterdiği kuşkusuzdur. Ozan hedonizmin iki karşıt, hatta çelişkili özelliğini birleştirip kopmaz bir bütün oluştururken, kendisini eleştirmiş topluma karşı çıkmanın yolunu hazırlamıştır. ‘Aptalca değerlendiriyordu toplum namusu’ diyecektir bir şiirinde. Çünkü toplum bilmiyordu Kavafis’in aradığı uyumu. Yaşamın en çelişkili isteklerinden ve dürtülerinden oluşan bir uyumdu bu. Ruhla bedeni iki ayrı dünyada algılamış olan insanlığa karşı kendi sentezini sunmuştur Kavafis. Bu yönde yol aldı hedonist ozan. Aradığı uyumu sağla gelecekte, daha kusursuz bir toplumda benim gibi yaratılmış başka biri hiç kuşkusuz ortaya çıkacaktır ve özgürce yaşayacaktır.
Kasvetli Köyde şiiri de (1925) artık daha anlamlı oluyor. Böyle bir köyde yaşayan bir genç kente ineceği günü iple çekmektedir, o günü düşünde görmektedir: aşk hastası olup yatağa düşer tüm gençliği tensel hazzı beklemekte uykusunda geliyor hedonizm uykusunda görüyor ve sahip oluyor ona o yanıp tutuştuğu tene ve o bedene.
[1] Ozanın şiirleri için bknz: K. Kavafis, Bütün Şiirleri, Türkçe’si Herkül Millas ve Özdemir İnce, İstanbul, Varlık Yayınları, 1998 (ve 1990). Bu yazıda şiirler daha serbest çevrilmişlerdir. |
.jpg)
