Ομιλία του Ηρακλή Μήλλα στην ημερίδα ‘Κωνσταντινούπολη, τα Σεπτεμβριανά. “Πέρα από τα Γεγονότα”, 5 Νοεμβρίου 2005.

Πολλαπλές Ταυτότητες και η ‘Χρήση’ των Γεγονότων

στην Ελλάδα και στην Τουρκία

     Το ότι η ιστορία - ως ιστοριογραφία - αποτελεί μια ερμηνεία και όχι μια αποστασιοποιημένη αφήγηση (ή μια αντικειμενική ή ‘επιστημονική’ προσέγγιση όπως συνήθως λέγεται) πλέον αναγνωρίζεται από τον ακαδημαϊκό κόσμο. Γι αυτό και έχουμε διαφορετικές αφηγήσεις του παρελθόντος μέσα σε κάθε χώρα, ακόμα και μεταξύ ανθρώπων που υποτίθεται ότι έζησαν τα ίδια γεγονότα. Το ίδιο ισχύει και για τις εθνικές αφηγήσεις. Κάθε χώρα τείνει να παράγει τις δικές της διαφορετικές ερμηνείες, οι οποίες όμως δεν αποκλείεται κάποτε να ταυτίζονται με ορισμένες ερμηνείες κάποιας άλλης χώρας.[1] Οι διαφορετικές ερμηνείες είναι απόρροια διαφορετικών ταυτοτήτων: ιδεολογικών, φιλοσοφικών, εθνικών κ.α. Δεν θα αναφερθώ σε αυτήν την διάσταση της ιστοριογραφίας. Εδώ θα παρουσιάσω σφαιρικά ορισμένες τάσεις, θέσεις και ερμηνείες  που παρατηρούνται στην ελληνική και τουρκική κοινωνία σχετικά με τα Σεπτεμβριανά τα τελευταία χρόνια.   

Στην Ελλάδα

     Η Ελλάδα, ως κράτος και ως κυβερνήσεις αντέδρασε στα γεγονότα, όπως είναι γνωστό στο διπλωματικό πεδίο, απαιτώντας από την Τουρκία αποζημιώσεις και ηθική ικανοποίηση. Όπως έγραψαν ορισμένοι αναλυτές στην Τουρκία το επίσημο τουρκικό κράτος, για πρώτη και τελευταία φορά στην ιστορία του, αποδέχτηκε ότι έσφαλε σε ένα ζήτημα που αφορά εθνικά και διεθνή θέματα και ζήτησε δημόσια συγγνώμη για τα συμβάντα όπως και αποζημίωσε, μάλλον συμβολικά, τα θύματα των γεγονότων. Η μετέπειτα θέση της ελληνικής πολιτείας χαρακτηρίζεται από μια διακριτική αποστασιοποίηση από τους φορείς που κράτησαν ζωντανή ‘την μνήμη των γεγονότων’, αλλά ταυτόχρονα και από μια υποστήριξη των μελετητών που ασχολήθηκαν με τα προβλήματα της ελληνικής μειονότητας της Κων/πολης και με τα ‘γεγονότα’. Τα Σεπτεμβριανά χρησιμοποιήθηκαν κατά διαστήματα για να ασκηθεί κριτική κατά της Τουρκίας στα θέματα που σχετιζόταν με την ελληνική μειονότητα της Πόλης αλλά και κατά της πολιτικής της Τουρκίας γενικότερα για να πιεστεί στο διεθνή χώρο.

     Την ελλαδική κοινωνία, από την άλλη, την χαρακτηρίζει γενικά μια εσωστρέφεια και ένα περιορισμένο ενδιαφέρον για τον ελληνισμό της διασποράς. Εξαίρεση αποτελούν οι εκφραστές των εθνικιστικών τάσεων. Αυτοί οι κύκλοι συνήθως εκδήλωσαν ένα περίσσιο και εμφανέστερο ενδιαφέρον ειδικά για τους Έλληνες που ζουν στις χώρες που γειτονεύουν με την Ελλάδα, και κατά συνέπεια και για τα γεγονότα τις 6/7 Σεπτεμβρίου. Τα τελευταία πενήντα χρόνια αυτοί οι κύκλοι  αποτέλεσαν το βασικό σώμα που συμμετείχε στις σχετικές εκδηλώσεις που οργανώθηκαν. Οι περισσότερες όμως πρωτοβουλίες για την διατήρηση της ‘μνήμης’ των Σεπτεμβριανών πάρθηκαν από τους συλλόγους και τις μηνιαίες εφημερίδες των Κωνσταντινουπολιτών που ζουν στην Ελλάδα. Ο μήνας Σεπτέμβρης για αυτούς τους φορείς έχει κατά κάποιο τρόπο μετατραπεί σε ορόσημο των Σεπτεμβριανών. 

     Αυτές οι εκδηλώσεις μνήμης έχουν πλέον αποκτήσει ένα ιδιόμορφο χαρακτήρα. Κάθε χρόνο επαναλαμβάνεται – σε έντυπα και στις εκδηλώσεις - η αφήγηση των γεγονότων με στερεότυπες εκφράσεις όπως: το οργανωμένο πογκρόμ, η νύχτα φρίκης, η μέρα βαρβαρότητας, ο βανδαλισμός, η αγριότητα των Τούρκων, κ.α. Ο αναγνώστης δεν αποκομίζει κανένα νέο στοιχείο. Ξέρει με ακρίβεια τι θα διαβάσει και τι θα ακούσει. Σε αυτά τα κείμενα που κυκλοφορούν κάθε Σεπτέμβρη αναφέρονται τα καταστήματα, τα σπίτια, οι εκκλησίες που καταστράφηκαν, οι βιασμοί και οι νεκροί του ‘πογκρόμ’.[2] Η όλη διαδικασία κοινωνιολογικά (ή ανθρωπολογικά) θυμίζει τις θρησκευτικές τελετές πένθους όπως π.χ., αυτές της Μεγάλης Εβδομάδας όπου οι πιστοί ακούν τα γνωστά πάθη όχι για να μάθουν τι συνέβη αλλά ως μια εκδήλωση συμμετοχής σε ένα εκκλησίασμα και ως μια επιβεβαίωση διατήρησης και ενίσχυσης μια κοινοτικής ταυτότητας.

     Οι τελετές αυτές (που βέβαια χαρακτηρίζονται ως εκδήλωση, ημερίδα, συμπόσιο, κ.α.) φέρουν πολλά στοιχεία και από ένα μνημόσυνο. Το μνημόσυνο ορίζεται ως ‘δέηση που επαναλαμβάνεται σε τακτά χρονικά διαστήματα από τον θάνατο ενός προσώπου για την ανάπαυση της ψυχής του’ (Μπαμπινιώτη). Αλλά έκδηλη επίσης είναι και η διάθεση εξαγνισμού (απαλλάσσω από το βάρος της αμαρτίας, καθιστώ κάποιον αγνό). Αυτό επιτυγχάνεται από την μια παρουσιάζοντας την πλευρά με την οποία ο κάθε ένας από μας ταυτίζεται ως απόλυτα ηθική και αθώα, και από την άλλη, με την δαιμονοποίηση του Άλλου.

     Η δαιμονοποίηση του Άλλου σε αυτήν την περίπτωση επιτυγχάνεται σε δύο στάδια. Στο πρώτο κατασκευάζεται ένας Άλλος ως στερεότυπο. Δηλαδή ένα πρότυπο Τούρκου που έχει διαχρονική  οντότητα και συμβολίζει όλο τα τουρκικού έθνος. Αυτή η διαδικασία είναι ο αντικατοπτρισμός μιας φαντασιακής κατασκευής εθνικής ταυτότητας όπως ορίζεται από τον B. Anderson.[3] Και στο δεύτερο στάδιο αυτός ο  Άλλος μετατρέπεται σε αποδιοπομπαίο τράγο που φέρει όλες τις ‘αμαρτίες’ μας. Μνημονεύω τον ιστορικό Απόστολο Βακαλόπουλο που χρόνια πριν είχε παρατηρήσει αυτή την τάση η οποία ‘γενικεύτηκε επικίνδυνα και κατάντησε να γίνει τελικά κοινός τόπος των επιχειρημάτων τους προς δικαιολογία. … Ότι στραβό και ελαττωματικό – ιδίως από την ηθική άποψη – παρατηρούσαμε στη ζωή των Ελλήνων, το αποδίδαμε στις επιδράσεις των Τούρκων και βρίσκαμε για τις αμαρτίες μας ένα εύκολο και πρόχειρο άλλοθι.’ (Βακαλόπουλος, σ. 107). 

     Ένα χαρακτηριστικό της δαιμονοποίησης του Άλλου είναι η υπερβολή. Τα γεγονότα τα οποία από μόνα τους είναι ήδη πολύ τραγικά, υπερτονίζονται και μεγεθύνονται. Ένα παράδειγμα σχετικά με τα Σεπτεμβριανά είναι οι ‘λίστες’ που αναφέρονται στους νεκρούς των γεγονότων. Όπως γράφει και ο Σπ. Βρυώνης αυτές οι λίστες είναι προβληματικές επειδή οι αναφορές στους νεκρούς δεν μπορούν να διασταυρωθούν (Vryonis, σ. 211-227, 581). Στην έκθεση του Helsinki Watch (1992) π.χ., η οποία συντάχτηκε από μαρτυρίες ελλήνων βλέπουμε να αναφέρονται ιερείς της Χάλκης και του Edirnekapı ‘αγνώστων στοιχείων’, κάτι που είναι αδιανόητο: πώς μπορεί να μην είναι γνωστή η ταυτότητα ενός ιερέα μιας τόσο περιορισμένης περιοχής; Υπάρχουν και άλλες αόριστες αναφορές  σε νεκρούς χωρίς όνομα, γεγονός που καθιστά τις λίστες ύποπτες χαλκεύματος.[4]

     Οι δε ακαδημαϊκές έρευνες στον ελλαδικό χώρο είναι περιορισμένες στον αριθμό και στο περιεχόμενό τους. Οι δύο πιο γνωστές εργασίες, αυτές του Χρ. Χρηστίδη και του Σπ. Βρυώνη στη βάση τους είναι περιγραφικές. Εξιστορούν μέσα από μαρτυρίες τα δραματικά δεινά της μειονότητας. Τα κίνητρα και οι βασικοί συντελεστές των γεγονότων δεν αναλύονται αλλά τα γεγονότα χρησιμοποιούνται για να τεκμηριώσουν τις αρνητικές – συχνά ‘διαχρονικές’ όπως χαρακτηρίζονται ή υπονοούνται  - διαθέσεις αλλά ακόμη και τον ‘χαρακτήρα’ της Άλλης πλευράς. Αυτές οι ακαδημαϊκές εργασίες λειτουργούν σαν μια προέκταση του μηχανισμού δαιμονοποίησης ή σαν μια έκφραση μιας εθνικής ταυτότητας. ‘Ήδη η σχεδόν παντελής απουσία των θυμάτων που ανήκουν στις άλλες μειονότητες – Αρμένιοι, Εβραίοι, Λεβαντίνοι, Χαλδέοι, κ.α. – είναι μια ένδειξη ότι το αντικείμενο αυτών των εργασιών δεν είναι τα Σεπτεμβριανά που υποτίθεται ότι αναλύουν αλλά τα δεινά που έχει υποστεί μόνο το ‘δικό μας έθνος’.[5]        

     Οι περιστασιακές εκπομπές στην τηλεόραση αφιερωμένες στα Σεπτεμβριανά δεν διαφέρουν αισθητά. Καταλήγουν συνήθως σε διδακτικά συμπεράσματα σχετικά με τον ‘χαρακτήρα του Άλλου’ και φέρουν και αυτά το στίγμα ενός μνημόσυνου. Η σημερινή ημερίδα επιδίωξε να αποτελέσει μια  εξαίρεση, και αν το επιτύχει μπορεί και να είναι η μοναδική περίπτωση όπου γίνεται μια προσπάθεια να επεκτείνουμε την έρευνα και να ερευνήσουμε ορισμένα πεδία πέρα από τα γεγονότα και από την απλή μνημόνευσή τους. 

Στην Τουρκία

     Στην Τουρκία τα Σεπτεμβριανά και η αποτύπωσή τους στην ιστοριογραφία, στην λογοτεχνία και στα ΜΜΕ έγιναν αντικείμενο μιας τελείως διαφορετικής ‘χρήσης’. Τα γεγονότα γενικά αποσιωπήθηκαν μετά το 1955. Μάλιστα απαγορεύτηκε η κυκλοφορία της εφημερίδας Ulus για δύο εβδομάδες επειδή μετά τα γεγονότα ο τότε δημοσιογράφος Μπουλέντ Έτζεβητ έγραψε σε αυτήν μια σειρά άρθρα με τα οποία άφηνε αιχμές για τις ευθύνες της κυβέρνησης. Το θέμα ήρθε στη δημοσιότητα στις δίκες κατά του καθεστώτος του Αντνάν Μεντερές το 1960 αλλά και πάλι πολύ σύντομα αποσιωπήθηκε για λόγους ‘εθνικών συμφερόντων’. Τα επόμενα χρόνια τα Σεπτεμβριανά αντιμετωπίστηκαν σύμφωνα με το απόφθεγμα του Ε. Ρενάν ο οποίος παρατηρεί ότι είναι πολλά τα κοινά των μελών ενός έθνους και ένα από αυτά είναι ότι θέλουν να ξεχνούν ορισμένα ιστορικά γεγονότα. Ο Γάλλος διανοούμενος αναφερόταν στους συμπολίτες του και στην νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου.       

     Το 1965 ο τότε πρωθυπουργός της Τουρκίας Ούργκιουπλου με μια δήλωση η οποία επικρίθηκε από την αντιπολίτευση και από διάφορους διανοούμενους της Τουρκίας απείλησε ότι τα  γεγονότα θα μπορούσαν να επαναληφθούν αν η επιθετικότητα των Κυπρίων κατά των Τούρκων της νήσου δεν περιοριζόταν.[6] Τα Σεπτεμβριανά και πάλι αποσιωπήθηκαν για αρκετά χρόνια.

     Μετά το 1970 αλλά ειδικά μετά το 1980 παρατηρούνται δημοσιεύσεις που διαφοροποιούνται από την μέχρι τότε τακτική της αποσιώπησης. Τρεις από τους πολλούς κομμουνιστές που είχαν συλληφθεί μετά τα γεγονότα και που είχαν μείνει για πολλούς μήνες υπό κράτηση ως οι δήθεν υπαίτιοι των Σεπτεμβριανών – οι Hasan İzzettin Dinamo (1971), Aziz Nesin (1987), Hulusi Dosdoğru (1993) - εξέδωσαν απομνημονεύματα όπου περιγράφουν και καταδικάζουν τα γεγονότα. Το ιστορικό περιοδικό Tarih ve Toplum το 1986 εξέδωσε ένα ‘Φάκελο των Σεπτεμβριανών’. Το Σεπτέμβρη του 1992 το περιοδικό Aktüel και η εφημερίδα Gündem παρουσίασαν και καταδίκασαν τα γεγονότα. Το 2000 το περιοδικό Toplumsal  Tarih έκανε αφιέρωμα στα γεγονότα.

        Τα Σεπτεμβριανά στην τουρκική λογοτεχνία εμφανίσθηκαν για πρώτη φορά, αρκετά νωρίς,  το 1962, στο μυθιστόρημα του Orhan Kemal Gurbet Kuşları (Τα Πουλιά της Ξενιτιάς). Ένα άλλο γνωστό μυθιστόρημα, το οποίο μεταφράστηκε και στα ελληνικά, είναι το Güz Sancısı (Φθινοπωρινός Πόνος) του Γιλμάζ Καράκογιουνλου (1992). Αυτά τα δύο μυθιστορήματα, το πρώτο ενός αριστερού και το δεύτερο ενός δεξιού/φιλελεύθερου συγγραφέα αποτελούν δύο δείγματα ιδιόρρυθμών προσεγγίσεων των γεγονότων.[7] Στο πρώτο η οπτική γωνία υποτίθεται ότι είναι ταξική με αποτέλεσμα τα γεγονότα να παρουσιάζονται ως μια αντίδραση – πάντως άδικη και κατακριτέα – των ασθενέστερων τάξεων κατά των ‘πλουσίων του Πέρα’. Ο συγγραφέας αδυνατεί να συλλάβει την εθνική διάσταση των γεγονότων. Ο δε Καράκογιουνλου υπερτονίζει τις προσπάθειες που έκαναν οι Τούρκοι φίλοι των μειονοτικών για να τους υπερασπιστούν και αποφεύγει επιδεικτικά να παρουσιάσει τα κίνητρα και την ψυχολογία των χιλιάδων επιτιθεμένων. Και στις δύο περιπτώσεις η ουσία των γεγονότων αποσιωπάται ή παρακάμπτεται.

     Τα τελευταία χρόνια μια νέα γενιά συγγραφέων αναφέρονται στους Ρωμιούς και στα μέτρα κατά των μειονοτήτων με μια ειλικρινή διάθεση αυτογνωσίας και για να αναγνωρίσουν τα λάθη του παρελθόντος ή μάλλον του εθνικισμό και τις συνέπειές του. Αναφέρω μερικά ονόματα: Feride Çiçekoğlu, Barış Bağcıoğlu, Oya Baydar, Yiğit Okur, Sergun Ağar, Rıdvan Akar. Θα πρέπει να μνημονεύσω και τον εκλιπόντα φίλο ποιητή Can Yücel ο οποίος έχει εκφράσει την οξύτατή κριτική του για τα γεγονότα με ένα μοναδικό τρόπο.[8]   

     Με άλλα λόγια, μέσα στα πενήντα χρόνια που ακολούθησαν τα Σεπτεμβριανά τα γεγονότα στην Τουρκία αντιμετωπίστηκαν με τρεις τρόπους:

α) τα πρώτα χρόνια τα Σεπτεμβριανά αποσιωπήθηκαν (λόγο κρατικών παρεμβάσεων ή με κοινωνική συναίνεση),       

β) τα γεγονότα παρουσιάστηκαν σχετικά αντικειμενικά αλλά με μια περιορισμένη διάθεση (ή δυνατότητα ) να ανιχνευτούν τα κίνητρα, και

γ) τα γεγονότα παρουσιάστηκαν συνοδευόμενα με ερμηνείες που τελικά, πέρα από την παραποίηση, εξωράιζαν τα συμβάντα: α) ερμηνεύτηκαν ως ταξική εξέγερση, ή ως μια πράξη όπου κατά την διάρκεια τους η ‘κοινωνία’ σε γενικές γραμμές αντιστάθηκε στους  (κάποιους) ταραχοποιούς και ‘υπερασπίστηκε’ την μειονότητα.     

Αυτογνωσία και αυτοκριτική

     Το 2005, στην επέτειο των πενήντα χρόνων, παρατηρείται στην Τουρκία μια νέα και πολύ διαφορετική προσέγγιση. Διάφοροι φορείς φέρνουν τα Σεπτεμβριανά στην ημερήσια διάταξη με μια εμφανή διάθεση αυτοκριτικής, και το σημαντικότερο, μιας  ειλικρινούς αντιμετώπισης της εθνικής ιστορίας και με τις αρνητικές της πτυχές. Μέσα στον μήνα του Σεπτέμβρη (2005) βλέπουμε τις εξής εκδηλώσεις:

1- Μια έκθεση φωτογραφιών στο Πέρα με ανέκδοτο φωτογραφικό υλικό από το αρχείο του Fahri Çoker. Η έκθεση οργανώθηκε από τέσσερα σωματεία και υποστηρίχθηκε από τον αντινομάρχη της Κων/πολης Cumhur Güventaşbaş.[9] Ταυτόχρονα εκδίδεται από το Tarih Vakfı ένα σχετικό βιβλίο με όλες τις 246 φωτογραφίες (Βλ. βιβλιογραφία). 

2- Οργανώνονται διάφορα πάνελ και εκπομπές στο ραδιόφωνο και στην τηλεόραση, όπως π.χ. αυτή του Rıdvan Akar που φέρει τον τίτλο ‘Η Ιστορία της Ντροπής’ (Utancın Tarihi), 5/9/2005, στο TV8.

3- Εκδίδεται η διδακτορική εργασία της Dilek Güven όπου αναλύονται τα γεγονότα στο ‘φως των πολιτικών για τις μειονότητες στην περίοδο της Τουρκικής Δημοκρατίας’ όπως αναφέρεται και στον τίτλο του βιβλίου (Βλ. βιβλιογραφία).

4- Εκδίδεται το αφιέρωμα του περιοδικού Toplumsal Tarih (Σεπτ. 2005).

5- Κατατίθεται στεφάνι στο μνημείο του Taksim (στο Πέρα) ως ένδειξη αναγνώρισης των παθών των μειονοτήτων (όχι βέβαια μόνο των Ρωμιών) με μια πορεία στο Πέρα με το κυρίαρχο σύνθημα ‘ποτέ ξανά’.  

6- Εκδίδονται δεκάδες άρθρα στις εφημερίδες όπου εξιστορούνται και ερμηνεύονται τα γεγονότα που συνέβησαν πριν πενήντα χρόνια.

7- Κυκλοφορεί και ένα τραγούδι από το συγκρότημα Ezginin Günlüğü (Her Şey Yolunda) το οποίο φέρει τον τίτλο ‘Συγγνώμη’ (Signomi) στα ελληνικά  και αναφέρεται στα  Σεπτεμβριανά: ‘…Πέρασαν τόσοι μαύροι Σεπτέμβρηδες, δεν ξαναγύρισες πίσω, κοίτα, τώρα ντρέπεται ακόμη και τ’ αγέρι …’ είναι ορισμένα από τα λόγια του τραγουδιού. (Το τραγούδι ακούστηκε στο διάλειμμα της ημερίδας).   

     Εδώ θα αναφερθώ λίγο εκτενέστερα μόνο στα δημοσιεύματα  των εφημερίδων επειδή φέρνουν στο φως το γεγονός ότι η νέα προσέγγιση δεν ήταν απόρροια μεμονωμένων πρωτοβουλιών αλλά είχε ένα ευρύτερο υπόβαθρο που εκπροσωπεί μια νέα τάση. Μεταξύ 5 και 8 Σεπτεμβρίου διάβασα σε τέσσερις μόνο εφημερίδες είκοσι περίπου άρθρα και συνεντεύξεις σχετικά με τα γεγονότα και το τι σημαίνουν αυτά για την Τουρκία. Ενδεικτικά αναφέρω ορισμένα.

     Στην εφημερίδα Hürriyet ο Bekir Çoşkun κατέκρινε τους φανατικούς ‘πατριώτες’ που επιτέθηκαν κατά της έκθεσης φωτογραφιών και τόνισε ότι ευτυχώς είναι λίγοι αυτοί που μένουν προσκολλημένοι στα παλιά. Ο Hadi Uluengin σε δύο διαδοχικά άρθρα αναφέρθηκε στους παλιούς Ρωμιούς φίλους της παιδικής του ηλικίας που υπέστησαν τα γνωστά δεινά και τόνισε ότι η διάθεση αυτοκριτικής που διακρίνεται στην τουρκική κοινωνία είναι μια ένδειξη ωρίμανσης. Χαρακτήρισε τα γεγονότα που είναι απόρροια του εθνικισμού μια ‘ντροπή’ για την κοινωνία. Ο Mehmet Ali Birand αναφέρθηκε σε συγκεκριμένους Ρωμιούς της γειτονιάς του και ζήτησε συγγνώμη συμβολικά από την κυρία Ελένη, την γειτόνισσά του. Ο Ahmet Hakan όπως όλοι οι υπόλοιποι, καταδίκασε την κρατική πολιτική και τους φανατικούς που δεν μπορούν να ανεχθούν τις νέες και διαφορετικές απόψεις, δηλαδή τις ιδέες που δεν ταυτίζονται με αυτές των αρχών.  

     Στην εφημερίδα Sabah o Ayhan Aktar εξιστόρησε τα γεγονότα και ο Hasan Cemal ρώτησε τους αναγνώστες μήπως δεν θέλουν να θυμηθούν τα γεγονότα τις ντροπής. Συνέχισε γράφοντας ότι ένας λαός για να είναι ελεύθερος θα πρέπει να αναγνωρίσει να δεινά που προκάλεσε και ότι θα πρέπει να συμπάσχει με τον πόνο των παθόντων του 1955. Στο ρεπορτάζ της Dilek Güven διαβάσαμε τις αφηγήσεις των Ρωμιών που ζουν σήμερα στην Πόλη, όπως π.χ., του Μιχάλη Βασιλειάδη, του εκδότη την Απογευματινής. Ο Erdal Şafak τόνισε την ανάγκη αναγνώρισης των βιαιοτήτων του παρελθόντος. Ο Taha Kıvanç αναφέρθηκε για στην ευθύνη του κράτους. Στην εφημερίδα Milliyet ο Taha Parla υπενθύμισε το άρθρο που είχα γράψει Στο Βήμα σχετικά με τα Σεπτεμβριανά και όπου υποστήριζα ότι πέρα από το Σεπτέμβρη του 1955 οι Έλληνες θα πρέπει να θυμούνται και την 23^η  Σεπτεμβρίου του 1821, δηλαδή τους αμάχους Μουσουλμάνους της Τριπολιτσάς που σφαγιάστηκαν, εάν θέλουμε να υπερβούμε τα αρνητικά γεγονότα και της δικής μας ιστορίας.[10] Η αυτοκριτική θα πρέπει, υποστήριξε, να γίνεται χωρίς εθνικιστικά κόμπλεξ και με ειλικρίνεια.              

     Στη Radikal βλέπουμε τα διαδοχικά ρεπορτάζ της Dilek Güven, και τρία πρωτοποριακά και ριζοσπαστικό άρθρα του İsmet Berkan όπου χαρακτηρίζει τα Σεπτεμβριανά ως μια διαδικασία εκτουρκισμού της κοινωνίας, με βίαιο τρόπο και με την μεταφορά των περιουσιών από τους μη-μουσουλμάνους σε μουσουλμάνους, μια διαδικασία, όπως γράφει, που χαρακτηρίζει τα τελευταία εκατό χρόνια την ιστορίας της Τουρκίας. Πλέον τώρα στο στόχαστρο είναι, σύμφωνα με τον Berkan, οι Αρμένιοι, οι Κούρδοι και οι Αλεβίτες. Χαρακτηρίζει δε τους Ρωμιούς ‘αυτόχθονες’, σε αντίθεση με τους Τούρκους ‘οι οποίοι ήταν στην Ασία όταν κτιζόταν η Αγία Σοφία’.   

     Σήμερα έχουμε μαζί μας, στην ημερίδα μας, μόνο δύο από τους προαναφερόμενους.

Μερικά συμπεράσματα

     Από την περιληπτική αυτή παρουσιάσει μπορούμε να βγάλουμε ορισμένα συμπεράσματα.

1- Οι δύο κοινωνίες – η ελληνική και η τουρκική – βίωσαν και βιώνουν διαφορετικά τα Σεπτεμβριανά. Η ελληνική αναπαράγει τα γεγονότα με σκοπό να τα διατηρήσει  ως μνήμη και ως μια ταυτότητα. Η δε τουρκική, μετά από μια περίοδο  αποσιώπησης, σήμερα πλέον θέλει να συμφιλιωθεί με το παρελθόν μέσα από μια αυτογνωσία, αυτοκριτική και αυτοκάθαρση.

2- Και οι δύο κοινωνίες παρουσιάζουν διαφοροποιήσεις και εξαιρέσεις ως προς αυτές τις επιλογές. Υπάρχουν π.χ., μέλη μέσα σε κάθε κοινωνία που ακόμα βιώνουν την ψυχοσύνθεση του 1950-1960. Αυτοί οι πολίτες φαίνονται να είναι επιρρεπείς στις εθνικιστικές ερμηνείες και στα στερεότυπα κατά του Άλλου. Αντιδρούν σε νέες ερμηνείες και ειδικά αδυνατούν να συμφιλιωθούν με το εθνικά αρνητικό παρελθόν τους.  

3- Όπως παρατηρούμε και σε αυτήν την ημερίδα,  οι διαφορετικές εθνικές ερμηνείες που χρόνια τώρα ευδοκιμούσαν μέσα στα εθνικά περιθώρια, για μερικούς τουλάχιστον πολίτες, πλέον δεν επαρκούν. Προτείνονται νέες ερμηνείες σχετικά με το παρελθόν, συμβατές με τις σύγχρονές αντιλήψεις της έννοιας του έθνους και του εθνικισμού. Η πρόθεση για καλύτερες σχέσεις με τον Άλλο είναι ένας επιπλέον λόγος που επιταχύνει αυτές τις προσπάθειες.  

4- Βέβαια όλη αυτή η προσπάθεια λειτουργεί σαν μια προαγγελία μιας διαφορετικής κοινωνικής ταυτότητας που διαπερνά και τις δύο κοινωνίες οριζόντια – μιας ταυτότητας πιο σύγχρονης, πολυπολιτισμικής, ανοικτής και ανεκτικής. Έχοντας στο νου τις πολιτικές εξελίξεις, μπορεί να σημαίνει μια πιο ‘Ευρωπαϊκή’ ταυτότητα.        

* 

Βιβλιογραφία 

Anderson, Benedict. Imagined Communities, London, Verso, 1991.

Βακαλόπουλος, Απόστολος. Ο Χαρακτήρας των Ελλήνων, ανιχνεύοντας την εθνική μας ταυτότητα, Θεσσαλονίκη, 1983. 

Carr, E.H. Τι Είναι Ιστορία; Γνώση, Αθήνα, 1999.

Güven, Dilek. Cumhuriyet Dönemi Azınlık Politikaları Bağlamında 6/7 Eylül Olayları, Tarih Vakfı, Κων/πολη, 2005.

Kuhn, Thomas S. The Structure of Scientific Revolution, The University of Chicago Press, Chicago, 1970.

Μήλλας, Ηρακλής. Εικόνες Ελλήνων και Τούρκων, Αλεξάνδρεια, Αθήνα, 2001. 

----. Türk ve Yunan Romanlarında Öteki ve Kimlik, İletişim, İstanbul, 2005.

Γιουτζέλ, Τζαν. Ποιήματα, Μετ. Η. Μήλλας, Αθήνα, Εκδόσεις Γαβριηλίδης, 2002.

Χρηστίδης, Χριστόφορος. Τα Σεπτεμβριανά, Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, Αθήνα, 2000.

Vryonis, Speros, Jr. The Mechanism of Catastrophe, Greekworks.com., New York, 2005.

White, Hayden. Metahistory, The Johns Hopkins University Press, Baltimore & London, 1973.

6/7 Eylül Olayları, Fotoğraflar-Belgeler, Fahri Çoker Arşivi. Tarih Vakfı, Κων/πολη, 2005.

**